Nowy short: «Uwierz, że już to masz»

Krótki film o zdaniu, które powtarza się bez sprawdzania. Tym razem nie przysłowie, tylko zdanie, które zna każdy, kto choć raz otarł się o poradniki: uwierz, że już to masz, a wszechświat ci to przyniesie. Werdykt: fałsz. Ale nie dlatego, że wyobrażanie sobie przyszłości nic nie daje. Jedno wyobrażenie działa bardzo dobrze. Tylko nie to.

Zacznę od najbardziej niewygodnego wyniku. W badaniu Joanne Wood (Psychological Science, 2009) uczestnicy dostali do powtarzania zdanie „jestem człowiekiem, którego da się kochać" — co piętnaście sekund, szesnaście razy. Osoby z niską samooceną, czyli dokładnie te, dla których takie zdania się wymyśla, poczuły się potem gorzej niż grupa, która nie powtarzała niczego. Osoby z wysoką samooceną poczuły się odrobinę lepiej, ale ten zysk był wyraźnie mniejszy niż szkoda po drugiej stronie. Zdanie pomogło więc trochę tym, którzy go nie potrzebowali, a zaszkodziło tym, dla których je wymyślono.

Nie chodzi przy tym o pozytywne myślenie jako takie. Z afirmacją kłopot jest jeden: to zdanie, w które sam nie wierzysz, a powtarzane nie staje się prawdą — staje się miarką. Z wyobrażaniem sobie sukcesu kłopot jest zupełnie inny i dotyczy również tych, którzy w swój sukces wierzą.

Autorzy tłumaczą to zderzeniem: powtarzane zdanie trafia na to, co człowiek naprawdę o sobie myśli, a uczestnicy z niską samooceną wypisywali w trakcie głównie myśli przeciwne. Ja dokładam do tego jedno piętro, bo tak sobie to składam. Mózg nie wystawia oceny temu, co osiągnąłeś. Wystawia ją różnicy między tym, co osiągnąłeś, a tym, czego się spodziewałeś — dopamina koduje błąd predykcji, nie sam wynik. Powtarzana afirmacja nie dokłada nic do rzeczywistości, za to podnosi oczekiwanie. A potem twoje zwyczajne życie zostaje przyłożone do tej podniesionej miarki i wypada przy niej blado. Blado nie dlatego, że się pogorszyło. Dlatego, że przesunąłeś punkt odniesienia.

Drugi wynik dotyka już ciała. Kappes i Oettingen (2011) kazali jednej grupie pobyć chwilę w wyobrażeniu celu już osiągniętego, drugiej nie — po czym zmierzyli gotowość do działania. Nie ankietą, tylko ciśnieniem skurczowym. U tych, którzy zdążyli nacieszyć się sukcesem w głowie, energii zostało mniej. Organizm rozluźnił się tak, jakby sprawa była załatwiona. Z jego punktu widzenia była.

A teraz to, co działa. Pham i Taylor (1999) poprosili studentów na kilka dni przed egzaminem, żeby wyobrażali sobie nie ocenę, tylko naukę: kiedy siądą, gdzie, nad czym, od której strony zaczną. Ta grupa uczyła się dłużej, mniej się przy tym bała i napisała lepiej. Różnica między jednym a drugim wyobrażeniem jest więc całkiem dosłowna: obraz drogi ustawia cię do ruchu, obraz mety wypłaca nagrodę z góry — a po wypłacie trudno znaleźć powód, żeby wychodzić z domu.

A kiedy nie wiesz, jak ta droga miałaby u ciebie wyglądać, zostaje jeszcze jedno wyjście: podpatrzeć kogoś, kto ten wynik naprawdę ma, i przepisać od niego nie efekt, tylko kolejność kroków, które do efektu doprowadziły.

Obejrzyj: